09.10.2018

Alergia u dziecka

XXI wiek przynosi coraz częste występowanie chorób zwanych cywilizacyjnymi. Pod tym pojęciem rozumiemy problemy zdrowotne, które jeszcze kilkadziesiąt lat temu nie występowały bądź częstość ich występowania w społeczeństwie była znacznie niższa niż aktualnie. Do wspomnianej grupy chorób z całą pewnością zaliczyć należy alergie.

Najprościej mówiąc, każda alergia jest błędną reakcją naszego układu odpornościowego. Układ odpornościowy, zwany także immunologicznym, został stworzony przede wszystkim po to, aby chronić nas przed czynnikami mogącymi doprowadzić do rozwoju choroby zakaźnej a w konsekwencji nawet do śmierci. Głównym celem działania odporności będzie więc chociażby zwalczanie bakterii, grzybów czy pasożytów i innych mikroorganizmów z którymi nasz organizm ma kontakt. Tymczasem u alergika układ odpornościowy zaczyna „mylić się” – czyli działać nieprawidłowo. W konsekwencji komórki odpornościowe zaczynają zwalczać elementy całkowicie nieszkodliwe (np. pyłki roślin, roztocza kurzu), a niekiedy wręcz niezbędne do życia (jak np. spożywany pokarm).

U alergika kontakt organizmu z czynnikiem uczulającym (alergenem) prowadzi do wytworzenia swoistych przeciwciał. Przy kolejnej ekspozycji dochodzi do rozwoju stan zapalnego i rozwoju objawów alergii.

Czynnikami sprzyjającymi rozwojowi chorób alergicznych są między innymi:

  • uwarunkowania genetyczne (gdy rodzice są alergikami prawdopodobieństwo wystąpienia alergii u dziecka wynosi nawet 70 %)
  • higienizacja życia (tzw. hipoteza higienizacji) – badania wykazały, iż dzieci zamieszkujące tereny mniej uprzemysłowione i rozwinięte gospodarczo, pochodzące z rodzin wielodzietnych i mające częsty kontakt ze zwierzętami statystycznie rzadziej zapadają na choroby alergiczne
  • wzrost zanieczyszczenia środowiska
  • zaburzenia mikrobioty (zespół mikroorganizmów kolonizujących przewód pokarmowy)

Najczęściej występujące manifestacje chorób alergicznych to alergia pokarmowa, wziewna i kontaktowa. Do najbardziej charakterystycznych objawów alergii wziewnej zaliczamy nieżyt nosa, kaszel, kichanie, łzawienie z oczu, świąd skóry a nawet problemy z oddychaniem. Dzieci będące alergikami częściej niż ich rówieśnicy mogą zapadać na infekcje górnych dróg oddechowych. Z kolei alergia pokarmowa najczęściej objawia się bólem brzucha, wymiotami, biegunką, obecnością śluzu w kale, wysypką skórną, pokrzywką. Najgroźniejszą manifestacją alergii jest szok anafilaktyczny, będący stanem bezpośredniego zagrożenia życia. Szok anafilaktyczny objawia się trudnościami w oddychaniu, spadkiem ciśnienia krwi, utratą przytomności i wymaga bardzo szybkiej interwencji lekarskiej. Najczęściej reakcję alergiczną wywołuje tzw. „wielka ósemka alergiczna”: białko jaja kurzego, białka mleka krowiego, gluten, ryby, owoce morza, orzechy, soja, cytrusy, choć przyczyną reakcji alergicznej mogą być również inne pokarmy.

W przypadku objawów sugerujących możliwość występowania choroby alergicznej u malucha należy skontaktować się niezwłocznie z lekarzem alergologiem. Lekarz na podstawie wywiadu chorobowego oraz specjalistycznych testów alergicznych oceni czy występujące u dziecka objawy wynikają z alergii oraz zaleci dalsze postępowanie.

Najczęściej diagnostyka alergii opiera się o testy skórne i płatkowe, testy z krwi oraz próby prowokacyjne.

W testach skórnych i płatkowych alergeny (substancje uczulające) wprowadzane się pod skórę bądź nakładane na skórę. Badania te mają na celu ocenę reakcji skóry na kontakt z zastosowanym alergenem (alergenami). Jeśli ich wynik wyjdzie dodatnio uczulenie na dany alergen jest wysoce prawdopodobne.

Skórne testy punktowe wykonuje się najczęściej dla oceny występowania alergii IgE – zależnej (natychmiastowej, typu 1) pojawiającej się w ciągu kilku sekund – kilkunastu minut od momentu kontaktu z danym alergenem. Tego typu badania najczęściej wykonywane są w celu potwierdzenia lub wykluczenia reakcji na alergeny powietrznopochodne (pyłki roślin, alergeny sierści zwierząt, roztocza kurzu domowego, grzyby pleśniowe) oraz alergeny pokarmowe. Testy skórne punktowe wykonywane są przez osoby odpowiednio ku temu przeszkolone – lekarza bądź pielęgniarkę. Zestaw alergenów do badania ustalany jest przez lekarza, na podstawie wywiadu zebranego z rodzicami dziecka.

Jeśli po kilkudziesięciu minutach od momentu nałożenia alergenu na skórę pojawi się świąd oraz bąbel alergenowy wynik badania uznaje się za dodatni a średnica bąbla wskazuje na siłę reakcji. Istotnym jest aby testy skórne punktowe nie były wykonywane w momencie zaostrzenia objawów alergii. Jeśli dziecko przyjmuje leczenie przeciwalergiczne (antyhistaminowe) powinny one zostać odstawione nawet na okres 10 – 14 dni przed wykonaniem badania.

Testy płatkowe (naskórkowe) polegają z kolei na nałożeniu na skórę specjalnie spreparowanych alergenów, przyklejanych za pomocą plastrów na okres 48 godzin. Po tym czasie alergen usuwa się z powierzchni skóry i dokonuje odczytu, który zostanie następnie powtórzony po upływie 72 godzin. Testy płatkowe naskórkowe wykonuje się najczęściej u pacjentów z podejrzeniem wyprysku kontaktowego, czyli nieprawidłowej reakcji skóry na związki chemiczne, najczęściej metale, barwniki, substancje zapachowe czy też konserwanty (reakcja kontaktowa).

Oba opisane powyżej rodzaje testów alergicznych powinny być przeprowadzane u dzieci, które ukończyły 3 rok życia. Wynika to chociażby z konieczności pozostawania w bezruchu przez okres około 20 minut w trakcie wykonywania badania, co u maluchów jest praktycznie niemożliwością. Dodatkowo wykonanie tych badań wiąże się z dyskomfortem. U osób z silnymi zmianami skórnymi (np. w przebiegu atopowego zapalenia skóry) bezpośredni kontakt z alergenami może ponadto silnie pogarszać stan skóry.

U mniejszych dzieci wykonuje się więc najczęściej testy alergiczne z krwi. Są one bezpieczne i wiarygodne, a poza koniecznością pobrania krwi nie wiążą się z większym dyskomfortem dla malucha. Dodatkowa zaletą tych badań jest także fakt, iż przed ich wykonaniem nie ma konieczności odstawiania stosowanego leczenia – co jest szczególnie istotne dla pacjentów stale przyjmujących leczenie antyhistaminowe.

Testy alergiczne z krwi umożliwiają zarówno ocenę całkowitej puli przeciwciał IgE w krwi (total IgE) jak i ocenę tzw. przeciwciał IgE swoistych, czyli skierowanych względem określonych alergenów (pokarmowych lub wziewnych). Ocena całkowitego poziomu IgE może ogólnie wskazywać na występowanie u naszego dziecka choroby alergicznej, natomiast ocena swoistych przeciwciał umożliwia wskazanie na jaka konkretnie substancję układ immunologiczny malucha reaguje nieprawidłowo. Normy prawidłowej ilości przeciwciał IgE zależą od wieku, toteż badanie to może być wykonane nawet u najmłodszych dzieci.

Testy alergiczne powinien każdorazowo interpretować lekarz, w odniesieniu do zebranego wywiadu chorobowego. Należy bowiem pamiętać, iż całkowity poziom przeciwciał IgE może być podwyższony nie tylko w przypadku alergii, ale przykładowo również choroby pasożytniczej.

Gdy testy alergiczne IgE – zależne potwierdzą istnienie alergii natychmiastowej u naszego dziecka, lekarz wskaże w jaki sposób należy dalej postępować aby złagodzić objawy choroby. W przypadku alergii pokarmowej podstawą jest zastosowanie diety eliminacyjnej, polegającej na całkowitym unikaniu alergizującego pokarmu bądź pokarmów. W przypadku alergii wziewnej sprawa jest trudniejsza, bowiem trudno zapobiec kontaktowi dziecka z pyłkami roślin czy ekspozycji na kurz. Celem złagodzenia objawów alergii wziewnej stosuje się najczęściej wspomniane już leki antyhistaminowe.

W sytuacji gdy reakcja alergiczna jest bardzo silna, lekarz może podjąć decyzję o tzw. odczulaniu (immunoterapia swoista), które polega na podawaniu pacjentowi niewielkich dawek substancji wywołującej uczulenie. Dawki alergenu – najczęściej w postaci iniekcji podskórnych – są stopniowo zwiększane, dzięki czemu tolerancja organizmu na daną substancję powinna wzrastać. Z uwagi na fakt, iż odczulanie może wiązać się z ryzykiem ostrej reakcji organizmu (szok anafilaktyczny), zabieg ten przeprowadzany jest każdorazowo na oddziale szpitalnym lub w poradniach alergologicznych, z dostępem do zestawu przeciwwstrząsowego.

Co jednak powinniśmy zrobić w sytuacji, gdy u naszego dziecka występują objawy alergii, natomiast opisane powyżej badania dają wyniki ujemne?

Niekiedy pojawienie się dolegliwości u naszego malucha nie jest spowodowane alergią natychmiastową (IgE – zależną, typu 1) ale alergią utajoną (zwanej także opóźnioną nadwrażliwością, potocznie nazywaną nietolerancją pokarmową). Identyfikacja pokarmów, które wywołują u pacjenta nadwrażliwość jest z reguły wysoce problematyczna, gdyż czas jaki upływa pomiędzy spożyciem alergizującego pokarmu a wystąpieniem objawów choroby może wynieść nawet 8 – 96 godzin. Innymi słowy, pokarm spożyty w poniedziałek może wywołać reakcję organizmu dopiero w środę czy czwartek.

Do najczęstszych objawów opóźnionej reakcji na pokarmy należą: problemy skórne (atopowe zapalenie skóry, trądzik, świąd skóry), dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego (bóle brzucha, wzdęcia, zaparcia, biegunki, mdłości, uczucie przelewania, refluks żołądkowo – jelitowy), migreny, zespół chronicznego zmęczenia, zaburzenia nastroju, nasilenie stanu zapalnego i szereg innych objawów, których najczęściej nie utożsamiamy z alergią.

Przyczyną rozwoju opóźnionej nadwrażliwości pokarmowej jest uszkodzenie bariery jelitowej. Do jej głównych zadań należy ochrona naszego organizmu. Prawidłowo funkcjonująca bariera jelitowa odgrywa rolę filtra, zapobiegając przenikaniu do układu krwionośnego toksyn, bakterii i innych szkodliwych substancji. Gdy dojdzie do jej uszkodzenia (np. w wyniku stosowanych leków, przebytych chorób, ekspozycji na toksyny środowiskowe) do krwi przenikają nie tylko substancje szkodliwe, ale również nie wystarczająco rozłożone cząsteczki pokarmu. Najprościej mówiąc, pokarm zostaje przez nasz układ odpornościowy nieprawidłowo rozpoznany jako element potencjalnie szkodliwy. Wytwarzane są następnie swoiste przeciwciała IgA i IgG, których celem jest eliminacja antygenu pokarmowego z organizmu. Z reguły jest to jednak niemożliwe, gdyż pokarm ten jest stale obecny w diecie (z uwagi na czasowe opóźnienie objawów nadwrażliwości). W konsekwencji dochodzi do rozwoju stanu zapalnego i objawów nadwrażliwości pokarmowej.

W sytuacji, gdy u naszego malucha występują objawy alergii, a tradycyjne testy alergiczne (IgE) dają ujemne wyniki, warto rozważyć przeprowadzenie badań na ukryte alergie pokarmowe (IgA i IgG – zależne). Często przynoszą one odpowiedź na pytanie dlaczego u naszego malucha występują zmiany skórne, bóle brzucha czy inne problemy o pozornie trudnej do ustalenia przyczynie.

Gdy u dziecka zdiagnozowana zostanie opóźniona alergia na pokarmy, wprowadzana jest dieta eliminacyjna. Warto zaznaczyć, iż w przeciwieństwie do alergii natychmiastowej, alergie opóźnione maja charakter czasowy. Po pewnym czasie eliminacji alergizujących pokarmów (najczęściej na okres kilku miesięcy do roku), „wyciszeniu” układu odpornościowego i złagodzeniu objawów choroby udaje się z reguły powrócić do wcześniej stosowanej diety.

Dr Patrycja Szachta

CM VitaImmun

 

Zdjęcia: Maria Warzybok